علویان ترکیه
| علویان ترکیه | |
|---|---|
 | |
| عقیده | 1. باور علویان دربارهٔ خدا، برگرفته از عرفان ابن عربی است و نیز باور کسانی مانند منصور حلاج نیز جایگاه ویژهای دارد. 2. وحدت وجود و حق، از عقاید محوری و بنیادین علویگری است.3. علویان ارادت ویژهای به امام علی علیهالسلام دارند و او را والاترین آفریدهها بعد از حضزت محمد صلواتالله علیه بر میشمارند. بر همین پایه، بسیاری از علویان واژه علی و محمد را برای نشان دادن این باور به کار میبرند. 4. عبارت «خشنودی خدا، محمد، و علی» کاربرد فراوانی در نیایشهای علوی دارد. |
علویان ترکیه، پیرو شاخهای محلی از اسلام هستند. بیشتر پیروان آن در ترکیه و تعداد اندکی در سوریه ساکن میباشند. برخی؛ علویان را شاخهای از شیعیان دوازده امامی دانستهاند. علویان از اینجهت که ستایشگر حاجی بکتاش والی هستند، با بکتاشیه دیدگاهی نزدیک به هم دارند. گروههای قومی علویان را ترکان آناتولی، مردم آذری، تاتارها، کردها و ترکمنها تشکیل میدهند و نزدیک به ۱۰٪ آنان سید هستند.
پیشینه نامگذاری
ذوالفقار؛ شمشیر نامدار علی و نماد علویها این نام از علی (علیهالسّلام)، پسرعمو و داماد پیامبر اسلام (صلّیالله علیه وآله) گرفته شده است و به معنای کسی است که پیرو امام علی باشد. البته گاهی نام قزلباش نیز به جای علوی به کار میرود.
پیشینه تاریخی
برخی، علویگری را شاخهای از تشیع دانستهاند. از اینلحاظ، پیشینهٔ تشیع همان پیشینهٔ اسلام است و تشیع یعنی پیروی از پیامبر و قرآن مجید. تشیع یعنی عمل به وصیت پیامبر و تعلیم متون دینی از اهلبیت آن حضرت و تفسیر و تبیین آن.
بسیاری از قبیلههای آناتولی در زمان ایلخانان مغول، شیعه شدند و کسانی مانند یونس امره و حاجی بکتاش در این زمان سر برآوردند. پیرامون همین زمان، قزلباشها در اردبیل، حکمرانی صفویه را پایه ریزی کرده بودند.
پس از پیمان آماسیه در سال ۸۸۴ خورشیدی، میان ایران و عثمانی، قزلباشها خود را در طرفی از مرز یافتند که به باورشان متعلق به آن نبودند و به طرف دیگر یعنی ایران تعلق داشتند.
پراکندگی
نقشه و نامهای استانهای علوینشین در ترکیه، رنگ آبیِ پررنگتر، نشان از جمعیت بیشتر علوی دارد. آمار دقیقی از جمعیت علویان در ترکیه در دست نیست. اساسیترین دلیل این موضوع میتواند آزارها و رنجشهای تاریخی گروههای سنی تندرو که کم و زیاد ضد علویان رخ میدهند، باشد. جمعیت این گروه ۲۵ میلیون نفر یعنی 30 درصد کل جمعیت ترکیه برآورد میشود. بسیاری از ترکان آناتولی و ترکمنها و کردها و زازاهای ترکیه را علویان تشکیل میدهند، بیشتر زازاهای ترکیه علوی میباشند[۱][۲][۳]. پیشینهٔ تمرکز علویان در استان تونجایلی (با نام پیشین درسیم) میباشد.
عقاید
تعیین مرز ویژهای برای باورهای علویان، آسان نیست. بیشتر باورهای این گروه، سینه به سینه از نیاکانشان به آنها رسیده است. مهمترین سرچشمهٔ باورهای این گروه بر پایهٔ گفتههای عرفانی بویروکهای (فرمودههای) شیخ صفی الدین و سخنان شریعت جعفر صادق است. افرادی مانند پیر سلطان ابدال، شاه اسماعیل و حاجی بکتاش نیز نقش بسزایی بر تقویت باورهای علویان داشتهاند.
علویان ارادت ویژهای به امام علی دارند و او را والاترین آفریدهها بعد از حضزت محمد برمیشمارند. بر همین پایه، بسیاری از علویان، واژه علی-محمد را برای نشان دادن این باور به کار میبرند. در نیایشهای علویان، عبارت «خشنودی خدا، محمد، و علی» کاربرد فراوانی دارد. ایشان باور به همان دوازده امام دیگر شیعیان داشته و از آنجا که همگی از نسل علی هستند، آنها را با نام علی دوم (حسن مجتبی) تا علی دوازدهم (مهدی) میشناسند.
باور علویان دربارهٔ خدا، برگرفته از عرفان ابن عربی است. علاوه؛ باور کسانی مانند منصور حلاج نیز جایگاه ویژهای دارد. وحدت وجود و حق، از پایههای عقیدتی علویگری است.
انسان کامل (همان شیعه راستین در نزد دیگر شیعیان) از دیگر باورهای علویگری است. خودآگاهی و الگویبرداری از انسانهای بزرگی مانند علی یا حاجی بکتاش، از راههای دستیابی به انسان کامل است.
مراتب معنوی
چهار دروازهٔ معنوی علویگری به ترتیب، از این قرار است:
نزد علویان، دستیابی به دروازهٔ سوم و چهارم به ندرت رخ میدهد. طریقت که دروازه یا پلهٔ دوم است، پایهٔ بخش بسیاری از دوران زندگی یک علوی است که در آن فرد خود را باید تسلیم رهبر روحانی (پیر، مرشد، دده) بکند. بنابراین، مبنای اصلی تفکرات علویان، عرفان تشیع است هر جند تفکرات صوفیگرایانه بر آنان بی تأثیر نبوده است.
پنج گناه بزرگ در نزد علویان
نزد علویان ترکیه، ارتکاب گناهانی چون کشتن انسان، زنا، دزدی، و حقالناس از گناهان کبیره و نیز افعالی چون طلاق، بسیار ناخوشایند به حساب میآید.
جمعخانه
جمعخانه، نیایشگاه علویان است. رسمی به نام مومسوندو در جمعخانه رواج دارد که نیایشگران در آن، دوازده شمع را به نیت دوازده امام با خیساندن خاموش میکنند. به طور تاریخی از آنجا که در این آیین زن و مرد با هم هستند، سنیها آن را نمادی از رابطهٔ نامشروع دانسته و علویان را کافر میپنداشتهاند.
برادرباشی
برادرباشی رسمی است که در آن میان دو مرد علوی (و گاهی میان زنهایشان) پیوند برادری بسته میشود. این پیمان بر پایهٔ پلهٔ نخست علویگری (شریعت) و تا پایان پلهٔ دوم پابرجا است. با ورود به پلهٔ سوم، با برگزاری جشنی، این پیمان برداشته میشود، اما از آنجا که راهیابی به پلهٔ سوم نادر است، این پیوند تا آخر عمر ماندگار میماند.
نیایش
توسل، استغاثه و تبرک جستن به بارگاه امامان و بزرگان، مانند دیگر شیعیان از دیگر سنتهای رایج علویان است. پخش بامیه میان مردم نیز رسمی کهن است.
جشنها
نوروز، غدیر و خضرروز؛ سه روز بزرگ علویان است. همچنین در سالگرد تولد حضرت علی و ازدواج ایشان با حضرت فاطمه نیز جشن برپا میشود.
زکات
پرداخت زکات نزد علویان با دیگر مسلمانان تفاوت دارد، زیرا در این آیین، زکات را میتوان برای تمامی کارهای نیک پرداخت کرد.
مکانها
نزد برخی از علویان که التزام به دین کمتر است، حج اجباری نیست، بلکه برای آنها زیارتِ بارگاه بزرگان، جایگاه ویژهای دارد.
ساختار رهبری
بر خلاف ساختار بکتاشیها و صوفیان که رهبری آن بر پایهٔ سلسله است، اما رهبری علویان موروثی است که برگرفته از ساختار رهبری صفویه میباشد. رهبران علوی با نامهای پیر مرشدها رهبر دده شناخته میشوند. بر خلاف باور به برابری زن مرد، اما واژه رهبری، عنوانی ویژه برای مردان است.
بزرگان
بزرگانی مانند شاهقلو، قراجا احمد (هر دو در استانبول)، ابدالموسی (در آنتالیا)، و سید قاضی از بزرگان علوی بودند.
زنان و خانواده
زنان علوی نسبت به دیگر مذهبهای اسلامی احکام کمتری دارند. با اینحال، مردان حق ازدواج با بیش از یک زن را ندارند.
رابطه با دیگر مسلمانان
دشمنی علویان با حنفیهایِ سلفی، پیشینهای دیرین دارد، چرا که آنها، علویان را کافر به سنتهای اسلامی برشمرده و از طرف دیگر برخی صوفیان علوی نیز براین باورند که قرآن پس از پیامبر تحریف شده است، اگر چه این اعتقاد تمام علویان نیست. اما در نواحی خاوری ترکیه با توجه به فراوان بودن کردها و زازاهای ایرانیتبار و شافعی مذهب بودن اهلسنت این ناحیه که خود دوستدار اهل بیت هستند، موجب شده است تا علویان رابطهٔ خوبی با سنیهای این ناحیه داشته باشند. بعضی معتقدند امام خمینی فتوایی مبنی بر مسلمان شمردن علویان داده است که پایانی بر چند سده کشمکش دربارهٔ این گروه شمرده میشود.
موسیقی
علویان در تمام زمانها، چه زمانی که قدرت داشتند و چه زمانی که در کوهها فراری بودند، با موسیقی رابطهٔ خوبی داشتند و اوزانهای بسیاری در ترکیه علوی بوده و حتی بعضی از رهبرانشان نیز ساز نواخته و آواز میخواندند.
جستارهای وابسته
پانویس
منابع
- عبدالحسین سعیدیان، سرزمین و مردم ایران، تهران، انتشارات علم و زندگی، سال ۱۳۷۷ ش، تاریخ درج مطلب: بیتا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 5 آبان 1404 ش.
- جمعی از نویسندگان، دانشنامهٔ دانشگستر، تهران مؤسسهٔ علمی فرهنگی دانشگستر، تاریخ درج مطلب: بیتا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 5 آبان 1404 ش.
- ایرج افشار سیستانی، تاریخ تمدن اقوام آریایی، انتشارات نگارستان، چ اول، زمستان ۱۳۸۷ ش، تاریخ درج مطلب: بیتا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 5 آبان 1404 ش.
