بنانیه

بنانیه
نام	بنانیه
موسس	بنان تبّان
عقیده	تناسخ ارواح، انحراف از عقاید دینی و رجعت

بَنانیه، به پیروان بنان تبّان (کاه ‏فروش) گفته می‌شود. بعضی نوشته‌اند: «بنانیه» تصحیف «بیانیه» است و ظاهرا ایشان غیر از «بیانیه» پیروان بیان‌ بن‌ سمعان نهدی هستند. با این‌حال، در برخی از منابع نام او بنان‌ بن سمعان‌ التمیمی النهدی آمده است و فرقه منتسب به او را بنانیه نامیده‌اند و علاوه، روایاتی که در سبّ و لعن او وارد شده، با هر دو اسم آمده است‌. در نتیجه بیانیه و بنانیه یک فرقه و ساخته ابن‌سمعان است.

شرح حال موسس

بیان‌ بن‌ سمعان التمیمی النهدی از اهالی کوفه به‌ عنوان موسس این فرقه معرفی شده است. شغل وی تبّانی (کاه فروش) بوده و در کوفه به این حرفه اشتغال داشته است، بنابراین، به او بیان تبّان نیز گفته شده و آرای او تحت تاثیر افکار حمزة بن عمارة البربری قرار داشته است و از تابعین او شمرده می‌‌شد.

اعتقادات

بنانیه معتقد به «تناسخ ارواح» و «رجعت» بودند. موسس این فرقه خودش را جانشین ابوهاشم عبدالله‌ بن محمد‌ بن حنفیه می‏‌دانست و بعضی گفته‌اند که مراد از بیان در آیه شریفه (هذا بیان للناس)؛ اوست. آنها از قائلین به تناسخ ارواح و به تعبیر دیگر، رجعت بوده‌اند و برای خدا صورت انسانی می‌‌پنداشتند و امام (علیه‌السّلام) را متحد با جزء الهی می‌دانستند و قائل به الوهیت ایشان شده‌اند و گفته‌اند آن جزء از آدم (علیه‌السّلام) به علی (علیه‌السّلام) منتقل شده و آدم به همین دلیل، مستوجب سجده شده است. بیان تبّان مدعی بود که ستاره زهره را به وسیله اسم اعظم - به امامت خویش – خوانده و آن ستاره نیز جواب مثبت داده و به وسیله اسم اعظم، لشکرها را شکست می‌دهد. همچنین می‌گفت که نور خدا در برخی زمان‌ها درون او ظهور می‌کند و برای او صورت و اعضا و اجزایی مانند انسان است و جز صورتش، بقیه اجزاء از بین می‌رود. افراد بسیاری از یاران بنان، مدعی نبوت بیانیه بودند و قائل بودند که او بعضی از شریعت محمد‌ بن عبد‌الله (صلّی‌الله علیه وآله) را نسخ کرده است و عده‌ای از طرفدارانش مدعی الوهیت بیان بودند.

ادعای ربوبیت و امامت و خلافت با قاعده تناسخ

پیروان این فرقه ادعا می‌کردند که علی‌ بن ابی‌طالب (علیه‌السّلام) جزیی الهی دارد و این به دلیل تناسخ است. بنابراین، خود را مستحق امامت و خلافت می‌دانستند و همچنین اصحابش از بیان نقل می‌کنند که می‌گفت روح‌ خداوند در انبیاء و امامان تا ابی‌هاشم عبدالله‌ بن‌ محمد از راه تناسخ منتقل شده و سپس به بیان رسیده است. به همین دلیل و بنابر مذهب حلولیه، بنان پیامبر است. در واقع، بیان در ابتدا مدعی شد که وصی ابوهاشم است و سپس مدعی نبوت شد و بعد از آن مقام خودش را بالاتر دیده مدعی ربوبیت شد و دست‌یابی به این مقامات را از راه تناسخ توجیه می‌کرد. تمام مبانی مکتب او در یک کلام تشبیه و تناسخ است و او با این عقیده در واقع به جنگ مکتب اهل‌بیت برخاسته است. در مکتب حق؛ تناسخ و تشبیه برابر با کفر و شرک است، چنانکه علی‌بن موسی (رضا) (علیه‌السّلام) فرمود: «من قال بالتناسخ فهو کافر بالله العظیم مکذّب بالجنة و النار. یعنی کسی که معتقد به تناسخ باشد، به خداوند کافر شده و تکذیب‌کننده بهشت و جهنم است.«قال علیه‌السّلام من اعتقد بالتشبیه و الجبر فهو کافر مشرک و نحن منه بری فی الدنیا و الاخرة. یعنی کسی که معتقد به تشبیه و جبرگرایی باشد، کافر و مشرک است و ما از ایشان در دنیا و آخرت بیزاریم.»

جستارهای وابسته

• کوفه
• تناسخ ارواح
• رجعت
• انبیاء
• امامان
• حلولیه
• کفر
• شرک
• بهشت
• جهنم

منابع

• محمد‌جواد مشکور، فرهنگ فرق اسلامی، مشهد، انتشارات آستان قدس رضوی، سال 1372 ش، چ دوم ، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 5 اسفندماه 1404 ش.

• حسن‌ بن موسی نوبختی، فرق‌الشیعة، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 5 اسفندماه1404 ش.

• عبدالقاهر بن‌ طاهر بغدادی، الفرق بین الفرق، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 5 اسفندماه 1404 ش.

• محمد حسین ذهبی، التفسیر و المفسرون، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 5 اسفندماه 1404 ش.

• شیخ حرّ عاملی، وسائل‌الشیعة ، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 5 اسفندماه 1404 ش.

• محمد‌باقر مجلسی، بحارالانوار ، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 5 اسفندماه 1404 ش.

• علی‌اکبر غفاری، دراسات فی علم الدرایة تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 5 اسفندماه 1404 ش.