روشنیه

روشنیه
نام	روشنیه
موسس	ابو‌یزید (بایزید انصاری)
عقیده	1. معرفتِ ‌حق؛ واجب عینی است. چنین معرفتی جز از طریق «پیرِ کامل» حاصل نمی‌شود و او کسی است که اهل شریعت، طریقت، حقیقت و معرفت و به مقام قرب و وصل و وحدت و سکونت (سکینه) رسیده باشد. 2. پیر‌ کامل، مُظهرِ حقایق اسرار الهی و تجسّم «تَخَلَّقوا بأَخلاقِ اللّه» است. 3. هر کسی که خدا و خود را نشناسد، آدم نیست و مانند گاو و گوسفند می‌‏باشد و کشتن او جایز است.

روشنیه یا روشنیان‏، پیروان ابو‌ یزید (بایزید انصاری) هستند.

شرح حال

بایزید انصاری در افغانستان می‌زیست و او را پیر روشن می‏‌خواندند. وی موسس جنبش دینی و ملی در میان افغان‌ها بود.

مذهب

مذهب وی تلفیقی از اسلام و مسیحیت بود و آثار او را در کتابی به نام «خیر‌البیان» گرد آورده‌‏اند. ظاهرا این کتاب، قدیمی‌ترین اثر به زبان پشتو است. پیر روشن خود را مسیح می‌‏خواند و در جامعه به اصلاحات می‌‏پرداخت. در کتاب «دبستان مذاهب» آمده است: بایزید انصاری، خلف شیخ عبداللّه است که با هفت‌ نسل، به شیخ سراج‌الدین انصاری می‌‏رسد و در روزهای آخر حکومت افغان در شهر جلندر واقع در ایالت پنجاب هند متولد شد و چون به رشد رسید، به ریاضت پرداخت و جمعی از ارادت او منفعت دیدند. وی در ادامه خود را مهدی و مسیح خواند.

عقاید

عقاید اصلی بایزید را می‌توان به اختصار چنین بیان کرد معرفتِ ‌حق، واجب عینی است. چنین معرفتی جز از طریق «پیرِ کامل» حاصل نمی‌شود و او کسی است که اهل شریعت، طریقت، حقیقت و معرفت باشد و به مقام قرب و وصل و وحدت و سکونت (سکینه) رسیده باشد و گرنه بدون آن، طاعات و عبادات و خیرات و مبرّات مقبول خداوند نخواهد شد. پیر‌ِکامل؛ مُظهرِ حقایق اسرار الهی و تجسّم «تَخَلَّقوا بأَخلاقِ اللّه» است، یعنی روحش متّصف به اوصاف الهی است. طلب و اطاعت از او بر همگان واجب است. اطاعت او اطاعت رسول‌اللّه (صلّی‌الله علیه وآله) و به تبعِ آن، اطاعت خداوند است. چنین مرشدِ کاملی خودِ بایزید است. این معنی را هم در خواب و هم در بیداری به او گفته‌اند. آنان که به اخلاص اطاعت او کنند، با ارشاد او مقامات مذکور را تا مرحله «توحید» خواهند پیمود. همچنین بایزید مردم را به ریاضت امر و در نماز جهت را تعیین نمی‌‏کرد، یعنی رو به قبله نمی‌ایستاد و می‏‌گفت که قرآن فرموده: ... فَأَیْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ ... ^{[بقره–115]} ‎ هرکجا که رو کنید، همان جا روی خداست. معتقد بود که در غسل نیازی به شستشو با آب نیست، زیرا همین که باد به بدن برخورد کند، بدن پاک می‌شود، زیرا باد یکی از چهار عنصر اصلی و از مطهرات است. او می‏‌گفت هر کسی که خدا و خود را نشناسد، آدم نیست و مانند گاو و گوسفند است . أُولئِکَ کَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ ^{[اعراف–179]} ‎ و کشتن او جایز می‌باشد. بنابراین، مخالفان خود را از بین می‌برد. معتقد بود هر کسی خود را نشناسد، خبر از زندگی جاوید و حیات ابدی ندارد و مرده است، و اموال آنانی که وارثان چنین مرده ‌ای باشند، به زندگان می‌رسد. او و فرزندانش مدت‌ها راهزنی می‏‌کردند و اموال مسلمانان و غیرمسلمانان را می‌ستاندند و چون احتیاج‌شان بر طرف می‌شد، بقیه را بر اهل استحقاق قسمت می‌کردندمحمدجواد مشکور، فرهنگ فرق اسلامی، مشهد، انتشارات آستان قدس رضوی، سال 1372 ش، چ دوم، ص 205، با ویرایش و اصلاح اندک عبارات.

آثار

بایزید انصاری، دارای تصانیف بسیاری به زبان عربی، فارسی، هندی و افغانی بود. به‌ عنوان مثال، وی کتاب «خیر البیان» را به چهار زبان عربی، پارسی، هندی و پشتو نگاشته است. پیروانش این کتاب را خطابی از حق تعالی به حضرت بایزید می‌دانند و آن را صحیفه امر الهی می‌شمرند. وی کتابی دیگر به نام «حال‌نامه» دارد که در آن، احوال خود را شرح داده است.

سر انجام

این شخصیت، از معاصران همایون پادشاه گورکانی هند بود. مذهب او در سال 949 هجری قمری رواج یافت و سرانجام خروج کرد و در سال 994 هجری هجری قمری به دار آویخته شد. قبر او در پشتونستان افغانستان است.

جستارهای وابسته

• اسلام
• مسیحیت
• مسیح

منابع

• محمدجواد مشکور، فرهنگ فرق اسلامی، مشهد، انتشارات آستان قدس رضوی، سال 1372 ش، چ دوم، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 12 اردیبهشت‌ماه 1405 ش.
• بایزید انصاری، صراط التوحید، چاپ محمّد عبدالکشور، پیشاور، سال ۱۹۵۲ تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 12 اردیبهشت‌ماه 1405 ش.
• دبستان مذاهب، به اهتمام رضازاده ملک، تهران، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 12 اردیبهشت‌ماه 1405 ش.
• کیهان فرهنگی، نجیب مایل هروی، سال دوم، شماره 8، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 12 اردیبهشت‌ماه 1405 ش.