اسماعیلیه

اسماعیلیه
نام	اسماعیلیه
عقیده	معتقد به امامت اسماعیل فرزند بزرگ امام صادق

«اسماعیلیّه»، فرقه‌ای از شیعه هستند که معتقدند پس از امام صادق (علیه‌السّلام)، مقام امامت به فرزند بزرگش اسماعیل که در زمان آن حضرت از دنیا رفته منتقل شده است. از این گروه به قرامطه و شش امامی نیز تعبیر شده است.

اسماعیلیّه

اسماعیلیه از موعود باوران غیر معتقد به حضرت مهدی (عجل‌الله تعالی فرجه‌الشّریف) بودند که به امامت شش امام اول شیعیان اثنی‌عشری اعتقاد داشتند، اما پس از امام صادق (علیه‌السّلام) بزرگ‌ترین فرزند او اسماعیل، یا فرزند او محمد را به امامت پذیرفتند و از پذیرش امامت امام موسی کاظم (علیه‌السّلام) خودداری کردند، در حالی‌که اسماعیل در زمان پدرش از دنیا رفته بود. البته اسماعیلیه دربارۀ سرنوشت امامت پس از اسماعیل اتفاق نظر ندارند و بعضی از این فرقه که اسماعیلیۀ خالص نامیده می‌شوند، باور داشتند که اسماعیل نمرده، بلکه غیبت کرده و او همان قائم موعود است و نمی‌میرد تا فرمانروای زمین شود. گروه دیگری که مرگ اسماعیل را باور داشتند، گفتند امامت حق اسماعیل بود و با مرگ او به پسرش محمد منتقل شد. آنان پیروان مبارک غلام اسماعیل‌ بن‌ جعفر بودند و مبارکیه نامیده شدند. مبارکیه خود به دو گروه تقسیم شدند، گروهی که قرامطه نامیده شدند و معتقد بودند که محمد‌ بن‌ اسماعیل نمرده و او همان قائم و مهدی است که روزی ظهور خواهد کرد و با ظهور او دور هفتم جهان آغاز خواهد شد. آنان به وجود امامان مستور بعد از محمد‌ بن اسماعیل اعتقاد نداشتند و گروه دیگری بودند که می‌گفتند که دور هفتم جهان با محمد‌ بن اسماعیل آغاز شده و بعد از وی امامان مستوری هستند که در بلاد و شهرها می‌گردند و داعیان و مبلغانی دارند که مردم را به پیروی از امام مستور فرا می‌خوانند و بعد از امامان مستور، مهدی ظهور خواهد کرد.

دیدگاه شیخ مفید

شیخ مفید دربارۀ اسماعیل می‌گوید: اسماعیل بزرگ‌ترین پسر امام صادق (علیه‌السّلام) بود. امام، او را بسیار دوست می‌داشت و به او بیش از دیگران نیکی و محبت می‌کرد؛ ولی اسماعیل در زمان حیات پدر در «عریض» (دره‌ای نزدیک مدینه) از دنیا رفت. مردم، جنازه‌اش را به مدینه نزد امام صادق (علیه‌السّلام) آوردند و در قبرستان بقیع دفن کردند. روایت شده است حضرت در مرگ او بسیار بی‌تابی می‌کرد، به‌ گونه‌ای که با پای برهنه و بی ردا، دنبال تابوت او می‌رفت. همچنین دستور می‌داد تابوت او را پیش از دفن، چندین بار بر زمین بگذارند و هربار حضرت می‌آمد و پارچه از روی صورتش برمی‌داشت و به چهره‌اش نگاه می‌کرد. مقصود امام از این کار، این بود که مرگ او را پیش چشم آنان که گمان بر امامت و جانشینی او داشتند، ثابت و شبهۀ آنان را دربارۀ زنده بودنش بر طرف کند و به آنها بفهماند که اسماعیل واقعا از دنیا رفته است.

پس از آن، افرادی از اصحاب که او را پس از امام صادق (علیه‌السّلام)، امام می‌پنداشتند، از این عقیده بازگشتند، اما گروهی اندک از مردمان بی‌خبر که نه در زمرۀ نزدیکان امام بودند و نه از راویان حدیث آن بزرگوار، بر عقیده خود باقی ماندند و گفتند که اسماعیل زنده است و پس از پدرش امام خواهد شد.

انشعابات اسماعیلیه

بر اساس تقسیم‌بندی کتاب «اطلس شیعه»، فرقه‌های اسماعیلیه به صورت ذیل تقسیم می‌شوند:

اسماعیلیه خالصه

«اسماعیلیۀ خالصه»، مدعی هستند چون امامت اسماعیل از طرف پدر ثابت است و امام جز حق چیزی نمی‌گوید، پس معلوم می‌شود اسماعیل در حقیقت نمرده و او (قائم) است.

اسماعیلیه مبارکیه

«اسماعیلیه مبارکیه»، بر این باور بودند که امام صادق (علیه‌السّلام) پس از اسماعیل، محمد‌ بن اسماعیل، نوه خود را به امامت منصوب کرد، زیرا که امامت از برادر (اسماعیل) به برادر (امام کاظم) منتقل نمی‌شود و این موضوع تنها درباره امام حسن (علیه‌السّلام) و امام حسین (علیه‌السّلام) صادق بوده است. این فرقه به مناسبت نام موسس آن _مبارک_ به مبارکیه مشهور شدند.

قرامطه بحرین

درباره «قرامطه بحرین» باید گفت که همزمان با گسترش سریع دعوت اسماعیلیه، افتراق مهمی در سال ۲۸۶ هجری قمری در نهضت اسماعیلیه پدیدار گشت. حمدان قرمط که همچنان ریاست محلی دعوت را از سال ۲۶۰ هجری قمری در عراق و نواحی مجاور بر عهده داشت و با رهبران سلمیه به‌ طور مرتب مکاتبه داشت، در سال ۲۸۶ هجری قمری زمانی که عبیدالله رهبر اسماعیلیان شد، برای خود و اجدادش که رهبران مرکزی قبلی بوده‌اند ادعای امامت نمود. حمدان با سلمیه و رهبری مرکزی قطع رابطه کرد و از داعیان فرمان‌بر خود خواست دعوت را در نواحی زیر نظرشان متوقف کنند. اندکی پس از این وقایع، حمدان ناپدید گردید و عبدان (شوهر خواهرش) نیز با توطئه زکرویه‌ بن مهرویه، یکی از داعیان عراق که ابتدا به عبیدالله و اصلاحاتش در عقاید وفادار بود به قتل رسید. در همین سال، ابوسعید جنابی که توسط حمدان و عبدان به بحرین گسیل شده بود، آنجا را پایگاه اصلی قرامطه و مانعی موثر در راه گسترش نفوذ سیاسی فاطمیان در شرق تا سال ۴۷۰ هجری قمری قرار داد. پایگاه اصلی پیروان عبیدالله در یمن بود که البته در آنجا علی‌ بن فضل به جناح قرمطی پیوست و خود را مهدی موعود نامید، اما ابن‌حوشب تا آخر عمر به عبیدالله وفادار ماند. ابن‌مهرویه که ابتدا به عبیدالله وفادار مانده بود، در ادامه به قرامطه پیوست و شورش‌های قرمطی را در شام و عراق سازماندهی نمود و حتی در سال ۲۹۰ هجری قمری به مقر عبیدالله در سلمیه نیز حمله کرد. جناح قرمطی در مناطق مختلف از جمله جبال، خراسان و ماوراء‌النهر، فارس و... گسترده شد.

فاطمیان مغرب و مصر

گروه «فاطمیان»، مغرب و مصر (۵۶۷-۲۹۷ هجری قمری): توسط عبیدالله مهدی ابتدا در رقاده و سپس قیروان و بعدا در قاهره تشکیل شد. با شروع خلافت عبیدالله مهدی، دوره امامان مستور در تاریخ اسماعیلیان نخستین به پایان رسید و سر انجام این دولت توسط صلاح‌الدین ایوبی منقرض شد.

دروزیه

«دروزی‌ها»، این مذهب در سال ۴۰۸ هجری قمری توسط چند داعی در قاهره (مسجد ریدان) شکل گرفت، اما مؤسس واقعی دروزیه را باید (حمزة بن علی‌ بن احمد زوزنی) معروف به (الباد) دانست. آنان معتقد به الوهیت (الحاکم بامرالله) و حتی خلفای سابق فاطمی از القائم به بعد بودند. این مذهب بیشتر در وادی تیم، واقع در مناطق حاصبیا در شمال بانیان و در حلب غربی، کوه هرمن و در کوه حوران در کشور امروزی سوریه و لبنان رو به رشد و گسترش نهادند. به تدریج از سال ۴۳۵ هجری قمری به بعد، دعوت دروزیان به‌ صورت یک جامعه بسته درآمد که نه معتقد جدیدی را می‌پذیرفت و نه به صاحبان خود اجازه ارتداد می‌داد.

نزاریه

«نزاریان»، با مرگ مستنصر فاطمی درسال ۴۸۷ هجری قمری، انشقاقی در فاطمیان ایجاد شد و کسانی که به جانشینی نزار _باتوجه به نص امامت مستنصر بر فرزندش نزار_ قائل بودند، به نزاریه معروف شدند.

مستعلویه

«مستعلویان»، پس از مرگ مستنصر فاطمی در سال ۴۸۷ هجری قمری، معتقدان به امامت مستعلی، به نام مستعلویه معروف شدند.

حافظیان

«حافظیان» (مجیدیه)، در سال ۵۲۶ هجری قمری یکی از عموزادگان آمر مقتول به نام (عبدالمجید) و با لقب (الحافظ) بر تخت خلافت نشست که آخرین خلفای فاطمی تا سال ۵۶۷ هجری قمری از نسل او بودند. امامت این خاندان در مصر و سوریه پیشرفت بسیاری کرد، اما در یمن آخرین خلفای فاطمی را فقط امیران عَدَن و چندتن از حاکمان صنعا به رسمیت شناختند. اثری از این فرقه در اسماعیلیه بر جای نمانده است.

طیبیه

«طیبیان» (آمریه)، با مرگ آمر (جانشین مستعلی) خلیفه فاطمی در سال ۵۲۴ هجری قمری، انشعاب بیشتری در دعوت اسماعیلی پدید آمد. آمر پسر هشت ماهه‌ای به نام طیب داشت که پس از پدر به جانشینی او انتخاب شد، اما مسیر خلافت در اختیار یکی از عموزادگان با نام عبدالمجید با لقب (حافظ) در آمد. آنانی که معتقد به خلافت طیب بودند، با نام طیبیه معروف شدند. دعوت طیبی را در آغاز عده قلیلی از مستعلویان مصر و شام و نیز جمع کثیری از اسماعیلیان یمن پذیرا شدند که در آن صلیحیون رسما به حقانیت ادعای طیب قائل شدند. ابراهیم حامدی که تا سال ۵۵۷ هجری قمری در صنعا و در جمع امیران غیر اسماعیلی طایفه یام فعالیت می‌کرد، مؤسس آیین طیبی بود. به تدریج جماعت طیبی در اندک زمانی در مصر و سوریه ناپدید شدند، اما تا زمان حاضر در یمن و هندوستان به حیات خود ادامه داده‌اند. داعیان طیبی به مرور زمان موفق شدند پیروان بسیاری در هند غربی پیدا کنند. آنان در هند آیین خود را (دعوت هادیه) می‌نامند و از نام بُهره (به معنی بازرگان) نیز استفاده می‌کنند. تا مدت‌ها داعی مطلق یمنی برای طیبیان غرب هند نیز مرجع و رهبر محسوب می‌شد. دعوت فاطمیان را احتمالا یک داعی یمنی موسوم به (عبدالله) به هند برد که گفته می‌شود در سال ۴۶۰ هجری قمری در گجرات بوده است. جماعت طیبی در سال ۹۹۹ هجری قمری با مرگ داعی مطلق (داود بن عجب شاه) به دو شاخه داودیه و سلیمانیه تقسیم شد.

داودیه

«داودی‌ها»، بُهره‌های طیبی که جانشینی (داود‌بن برهان‌الدین) را پذیرفتند، به داودیه معروف شدند. رئیس آنها در بمبئی ولی پایگاه‌شان در سورات (گجرات) است که باعنوان دورهی معروف گشته در حال حاضر بیش از نیمی از بُهره‌های داودی هند در گجرات و بقیه عمدتا در بمبئی و نواحی مرکزی هندوستان زندگی می‌کنند. علاوه؛ این جماعت در پاکستان، یمن و کشورهای خاور دور نیز پراکنده هستند. آنها جزء نخستین گروه‌های آسیایی بودند که به زنگبار و سواحل شرقی آفریقا مهاجرت کردند.

سلیمانیه

«سلیمانی‌ها» بُهره‌های طیبی که جانشینی (سلیمان‌ بن حسن هندی) را پذیرفتند، به سلیمانیه مشهور شدند. آنها عمدتا در نواحی شمالی یمن، خاصه حراز و مرز عربستان سعودی متمرکز هستند. گروه‌های کوچکی از آنها در هندوستان به‌ خصوص در شهرهای بمبئی، بروده و احمدآباد یافت می‌شوند و در خارج از یمن، هند و پاکستان حضور محسوسی ندارند.

جستارهای وابسته

• شیعه
• مقام امامت
• قرامطه
• صلاح‌الدین ایوبی
• شیخ مفید
• بحرین
• عراق
• یمن
• هند
• پاکستان
• عربستان سعودی

منابع

• جعفر سبحانی، بحوث فی الملل و النحل، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 29 دیماه 1404 ش.

• محمد‌ بن‌ عبدالکریم شهرستانی، الملل و النحل، ، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 29 دیماه 1404 ش.

• شیخ مفید، الارشاد ، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 29 دیماه 1404 ش.

• حسن‌ بن موسی نوبختی، فرق الشیعة، قم، انتشارات مکتبة الفقیه، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 29 دیماه 1404 ش