برغوثیه
| برغوثیه | |
|---|---|
 | |
| نام | برغوثیه |
| موسس | محمد بن عیسی |
| عقیده | عقیدهای میان عقاید اشاعره و معتزله درباره فاعل واقعی فعل |
برغوثیه، شاخهای از فرقه «نجّاریّه» و از پیروان محمد بن عیسی ملقب به برغوث بودند.
تاریخچه
در برخی از منابع آمده است که پیروان این فرقه بیشتر در منطقة ری و اطراف آن میزیستند[۱]. اما درباره زندگی و کوششهای علمی محمد بن عیسی و سبب نامیده شدن او به برغوث، اطلاع چندانی در دست نیست، جز آنکه وی معاصر ابوالهذیل علّاف متکلم مشهور معتزلی بوده و برخوردی نامتعارف و غیر دوستانه میان ایشان گزارش شده است[۲][۳].
عقاید
موسس این فرقه در بیشتر عقایدش پیرو کیش حسین بن محمد نجّار بود، ولی در نظریه کسب اینکه چه کسی فاعل واقعی افعال خویش است و نیز درباره افعال متولده که افعال ثانویه نامیده میشوند، با نجار مخالف بوده و فاعل واقعی هر فعلی را فقط خداوند میدانست، با این توضیح که اگر کسی سنگی پرتاب کرد، عمل نخستین که (پرتاب سنگ است، کسب یا اکتساب نامیده میشود، اما حرکاتِ بعدیِ سنگ در هوا که حرکات مولد (تولیدی) خوانده میشود، نتیجه فعل انسان یا خود فعل انسان نیست، بلکه فعل خداوند است، زیرا خداوند طبیعت سنگ را چنان آفریده است که اگر پرتاب شود، به طور طبیعی در هوا حرکت کرده و در مکانی سقوط خواهد کرد. نتیجه عملی این بحث آن است که اگر سنگِ پرتاب شده به کسی بخورد، این حرکت و تصادم سنگ در آخرین مرحله از خداوند است و یا حیوان را بهگونهای آفریده که اگر او را بزنند، درد را احساس میکند و به آن واکنش نشان میدهد[۴].
برغوث معتقد بود که خداوند اعضای حیوان و انسان را چنان آفریده است که اگر ضربهای بر آن وارد شود، موجب درد میشود. پس درد، فعلی تولیدی یا فعل خداوند با ایجاب طبیعت است. اما نجّار و اشاعره به ایجاب طبیعت معتقد نبودند و درد حاصل را نیز فعل خدا میدانستند. نجّار و اشاعره معتقد بودند که حرکات سنگ از فعل خداست اما نتیجه کسبِ انسان (پرتاب کننده سنگ) است نه نتیجه طبیعت سنگ[۵][۶].
همچنین این فرقه در مواردی مثل مسأله صفات الهی، خلق قرآن و نفی رؤیت خداوند با معتزله همعقیده بودند، اما در مسأله خلق افعال عباد و استطاعت فاعل قبل از فعل و یا حین انجام فعل، از ایشان جدا شده و به جبرگرایان پیوسته بودند[۷][۸][۹][۱۰].
تفاوت برغوثیه با نجاریه
اگر چه برغوثیّه بیشتر عقاید حسین بن محمّد نجّار را پذیرفته بودند، اما بر خلاف نجار، فاعل مکتسب را فاعل واقعی نمیخواندند. با این حساب معلوم میشود که نجاریه جبری مذهب بودند، ولی مانند اشاعره برای آنکه از لوازم و نتایج مذهب جبر فرار کنند، به (کسب فعل) اعتقاد داشتند و بر این باور بودند که انسان کاسب افعال خویش است و پاداش و کیفر اعمال او به دلیل همین کسب است. اما برغوث از اطلاق لفظ (فاعل) بر (مکتسب) خودداری میکرد تا در برابر خداوند فاعل مختار دیگری را علم نکند. عقیده او در این مسأله که فاعل فعل صرفا هنگام انجام فعل، دارای استطاعت( قدرت) خواهد شد، بنابراین، این استطاعت از قبل همراه با فاعل نبوده نیز همین امر را تأیید میکند[۱۱][۱۲].
پانویس
- ↑ جمعی از نویسندگان، دانشنامه بزرگ اسلامی انتشارات مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ قاضی عبدالجبار معتزلی، فرق و طبقات المعتزلة، با کوشش علی سامی نشار و عصامالدین محمدعلی، قاهره، سال 1972 م، ج 1، ص 57.
- ↑ احمد بن مرتضی، المنیة و الأمل، ج 1، ص 45.
- ↑ محمدجواد مشکور، فرهنگ فرق اسلامی، مشهد، انتشارات آستان قدس رضوی، سال 1372 ش، چ دوم، ص 100، با ویرایش و اصلاح گسترده عبارات.
- ↑ ابن حزم اندلسی، الفصل فی الملل و الاهواء و النِحَل، بیروت، سال 1403 ق، ج 3، ص 22.
- ↑ عبدالرحیم بن محمد خیاط، کتاب الانتصار، بیروت، سال 1957 م، ج 1، ص 98.
- ↑ عبدالقاهر بن طاهر بغدادی، الفرق بین الفرق، باکوشش محمد زاهد کوثری، قاهره، سال 1367 ق، ج 1، ص 20.
- ↑ همان، ج 1، ص 197.
- ↑ عبدالکریم شهرستانی، الملل و النحل، ج 1، ص 100 .
- ↑ فخرالدین رازی، اعتقادات فرق المسلمین و المشرکین، ج 1، ص 68 - 69.
- ↑ ابن حزم اندلسی، الفصل فی الملل و الاهواء والنِحَل، بیروت، سال 1403 ق، ج 3، ص 22.
- ↑ . جمعی از نویسندگان، دانشنامه بزرگ اسلامی ، انتشارات مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی
جستارهای وابسته
.
منابع
- جمعی از نویسندگان، دانشنامه بزرگ اسلامی انتشارات مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی ، تاریخ درج مطلب: بیتا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 27 بهمنماه 1404 ش.
- قاضی عبدالجبار معتزلی، فرق و طبقات المعتزلة، با کوشش علی سامی نشار و عصامالدین محمدعلی، قاهره، سال 1972 م، تاریخ درج مطلب: بیتا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 27 بهمنماه 1404 ش.
- احمد بن مرتضی، المنیة و الأمل، تاریخ درج مطلب: بیتا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 27 بهمنماه 1404 ش.
- محمدجواد مشکور، فرهنگ فرق اسلامی، مشهد، انتشارات آستان قدس رضوی، سال 1372 ش، چ دوم، ، تاریخ درج مطلب: بیتا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 27 بهمنماه 1404 ش.
- عبدالرحیم بن محمد خیاط، کتاب الانتصار، بیروت، سال 1957 م، تاریخ درج مطلب: بیتا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 27 بهمنماه 1404 ش.
- ابن حزم اندلسی، الفصل فی الملل والاهواء والنِحَل، بیروت، سال 1403 ق ، تاریخ درج مطلب: بیتا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 27 بهمنماه 1404 ش.
- عبدالرحیم بن محمد خیاط، کتاب الانتصار، بیروت، سال 1957 م، تاریخ درج مطلب: بیتا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 27 بهمنماه 1404 ش.
- عبدالقاهر بن طاهر بغدادی، الفرق بین الفرق، باکوشش محمد زاهد کوثری، قاهره، سال 1367 ق، تاریخ درج مطلب: بیتا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 27 بهمنماه 1404 ش.
- عبدالکریم شهرستانی، الملل و النحل، ج 1، ص 100 .</ref><ref>فخرالدین رازی، اعتقادات فرق المسلمین و المشرکین، تاریخ درج مطلب: بیتا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 27 بهمنماه 1404 ش.
