بصریون
| بصریون | |
|---|---|
 | |
| نام | بصریون |
| موسس | حسن بصری |
بصریون، پیروان مکتب کلامی «معتزله» بودند[۱].
تفکیک عقاید معتزله بصره و بغداد
مکتب معتزله که خود گونهای انشعاب یافته از مکتب بصره با شاخص حسن بصری است، در نیمه نخست سده دوم هجری قمری، توسط واصل بن عطا و عمرو بن عبید در بصره و با دستمایههایی از سنت کلامی آن دیار تاسیس شد. در منابع مربوط به تاریخ فرق، همواره از وجوه افتراق معتزله نسبت به عالمان عصر خود، به ویژه حسن بصری سخن گفته شده است، اما باید بر این نکته تأکید کرد که زمینههای افکار معتزله تا حدّ درخور توجهی در محفل حسن بصری و تا اندازهای محافل پیرامونی متعلق به معبد جهنی و جعد بن درهم فراهم آمده بود. آنچه آموزگاران نخست معتزله را بیش از همه وامدار حسن بصری میکند، سالها تربیت در محافل او و فراگیری شیوهای برای تفسیر نصوص بر پایه فهم روایی و روشی برای جمع میان نصوص و استدلالهای عقلی در حوزه فهم دین بوده است. باید افزود که ابوالهذیل علاف از بزرگان معتزله، مبانی عدل و توحید معتزله را برگرفته از واصل بن عطا از ابوهاشم بن محمد بن حنفیه از طریق پدرش از علی بن ابیطالب(علیهالسّلام) از منبع وحی دانسته است. برخی از مؤلفان غیر معتزلی نیز ابوهاشم را صاحب المعتزله لقب دادهاند. تمایز مهم آموزههای بانیان معتزله راجع به تعالیم آموزگارشان حسن بصری، نظریه منزلة بینالمنزلتین برای مرتکبان کبیره بود که در صورتبندی، بیتردید نظریهای نو محسوب میشد و معتزله را از تمامی مذاهب عصر خود جدا میکرد. با اینحال، کوشش برای ارائه یک صورتبندی اعتدالگرا که مرتکب گناهان کبیره را نه خارج از دین بداند و نه مؤمن انگارد، کوششی است که در محافل بصره پیشینه داشته و نظریه کفرنعمت نزد عبدالله بن اباض و منافق انگاشتن فاسق نزد حسن بصری، حاصل چنین تأملاتی بوده است. تعالیم مکتب بصره، افزون بر باور یاد شده در منزلت فاسق، زمینهساز شکلگیری یکی دیگر از شعائر اعتقادی معتزله یعنی نظریه وعید نیز بوده است. قول واصلبن عطا به اختیار، اگرچه در تعالیم حسن بصری ریشه داشته، اما احتمالاً بیتأثیر از تعالیم محافل پیرامون معب جهنی و جعد بن درهم نبوده است. همچنین در برخی منابع، سعی شده است تا دیدگاه حسن بصری، واصلبن عطا و عمرو بن عبید در باب قدر، برگرفته از تعالیم امام علی (علیهالسّلام) دانسته شود. در باب توحید، باید آموزگاران معتزله را بیشتر مرهون محافل پیرامونی، به خصوص محفل جعدبن درهم و احتمالاً آشنایی دورادور با آموزههای جهم بن صفوان دانست. به هر تقدیر، توحید صفاتی، تنها به گونهای ساده و ابتدایی، در کلام واصل بن عطا مورد بحث بوده است.
میراث کلامی واصل بن عطا و عمرو بن عبید، از طریق شاگردان بصریشان چون عثمان بن خالد طویل و عمر بن ابیعثمان سمری، به نسل سومی منتقل شد که در اوایل سده سوم هجری قمری، زمینه شکوفایی کلام معتزلی را پدید آوردند. اگرچه تقسیم معتزله به دو مکتب بصره و بغداد از همین دوره آغاز شد، اما برجستهترین متکلمان معتزله در نسل یاد شده، یعنی کسانی چون ابوالهذیل علاف و ابراهیم بن سیار نظّام بصری بودهاند و در نسل پسین است که اهمیت دو مکتب بصره و بغداد رو به تعادل گذارده است. از این نسلها نیز میتوان بصریانی چون ثمامة بن اشرس، عمرو بن بحرجاحظ، جعفر بن حرب و یوسف بن عبدالله شحّام را نام برد که فرد اخیر حلقه واسطه میان ابوالهذیل و برجستهترین متکلم بصره در اواخر قرن سوم هجری قمری، یعنی ابوعلی جبایی بود. در مباحث این دوره، روشهای فلسفی در برخورد با مسائل کلامی به کار گرفته شد و در کنار مباحث پیشین کلامی و بسط آنها، در رویارویی با آموزههای فلسفی یونانی، آثار متعددی در مباحث دقیق کلام، چون بحث حرکت، جواهر و اعراض، طفره و ابداع، پدید آمده است. در ارزیابی کلی به جز اصول خمسه که وجه مشترک میان معتزلیان بود، به سختی میتوان بر ویژگیهای اعتقادی دیگر به عنوان وجه تمایز دو مکتب تکیه کرد. حتی قول به تفضیل امام علی (علیهالسّلام) بر شیخین که از گذشته به عنوان باور عام معتزلیان بغداد در برابر بصریان مطرح بوده است، از کلیت قابل تکیهای برخوردار نیست. به هر حال، میدانیم که در میان بصریان برخی چون ابوعلی جبایی در قول اخیر و ابوعبدالله بصری با بغدادیان همعقیده بودهاند و در میان بقیه بصریان نیز اقوال مختلفی در این باب وجود داشته است. محققان معاصر نیز به منظور روشن شدن تمایزها میان دو مکتب، دیدگاهایی را ارائه کردهاند، از جمله اینکه مکتب بصره از استحکام نظری بیشتری نسبت به مکتب بغداد برخوردار بوده است. نیز گفته میشود که بصره به سبب دوری از مرکز نهضت ترجمه، کمتر از بغداد تحت تأثیر فلسفه یونان قرار گرفته است. در بازگشت به تاریخ باید گفت ابوعلی جبایی که در اواخر سده سوم هجری قمری ریاست معتزلان بصره را برعهده داشت، تجدیدنظرهای گستردهای در باورهای سنتی بصره پدید آورد. او در نوزده مسأله کلامی با ابوالهذیل علاف مخالفت کرد که خود برای یک تغییر مسیر مهم در اعتزال بصره بسنده بود. با این وصف، بی ثباتی در سنت اعتزالی بصره، بیش از این بود و فرزند وی، ابوهاشم جبایی در بیست و نه مسأله با پدر خود مخالفت کرد. در میان این مسائل، یکی طرح نظریه اساسی احوال توسط ابوهاشم است که هرگز مورد پذیرش معتزله، جز پیروان ابوهاشم قرار نگرفت، پیروانی که از آن پس بهشمیه نام گرفتند. پس از ابوهاشم تا پیش از اضمحلال حلقههای اعتزالی در بصره، تفکر بهشمیه بر محافل غلبه داشت، اما متکلمانی مستقل از این طریقه چون ابوالحسین بصری نیز وجود داشتهاند. در شمار متکلمان منتسب به مکتب بصره در نسلهای بعد، میتوان بزرگانی چون ابوعلیابن خَلآد بصری، ابوعبدالله بصری و ابواسحاق بن عیاش بصری و عالمانی ایرانی منتسب به مکتب بصره، چون قاضی عبدالجبار همدانی،ابومحمد بن مَتَّوَیه، ابورشید نیشابوری، ابوالحسین بن علی نیشابوری، ابوالقاسم سیرافی و ابوعمران سیرافی را برشمرد. به خصوص پس از عصر ابوعلی، مرزهای جغرافیایی دو مکتب بصره و بغداد از میان رفته بود و نه تنها محافل بصرهگرا در بغداد رونق داشت، بلکه بغدادگرایانی نیز در بصره یافت میشدند[۲].
جستارهای وابسته
- بصره
- معتزله
- عدل
- توحید
- حسن بصری
- واصلبن عطا
- بهشمیه
- جعد بن درهم
- گناهان کبیره
- ابوعلی جبایی
- ابوالهذیل علاف
پانویس
- محمدجواد مشکور، فرهنگ فرق اسلامی، مشهد، انتشارات آستان قدس رضوی، سال 1372 ش، چ دوم، تاریخ درج مطلب: بیتا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 2 اسفندماه 1404 ش.
- جمعی از نویسندگان، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: بیتا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 2 اسفندماه 1404 ش.
