جهمیه

جهمیه
نام	جهمیه
موسس	جهم‌ بن‌ صفوان
عقیده	1. جهمیه می‌گویند چون جهان فقط یک فاعل یا خالق دارد و آن هم خداوند است(جبرگرایی مطلق)؛ بنابراین، انسان فاعل افعال خویش نیست. 2. قرآن حادث است. 3. خداوند دیده نمی‌شود.

جهمیّه، از جمله مکاتب جبرگرا در حوزه اسلام و نیز کلام اسلامی است که بنیان‌گذار آن شخصی به نام جهم‌ بن‌ صفوان می‌باشد. این مکتب در قرن‌های سوم و چهارم هجری قمری جزء فرقه‌های مطرح بوده و در زمان‌های بعدی به افول گراییده است.

معرفی جهمیه

جهمیه از فرقه‌های صاحب‌نام و قدیمی حوزه کلام اسلامی است، به گونه‌ای که در منابع کلامی هر کجا بحث از عقاید مذاهب و مکاتب به میان می‌آید، به این فرقه و موسس و آرای آن نیز به طور پُر‌رنگ اشاره می‌شود. با این‌حال، هیچ متن و سند و یا میراث مکتوبی از عقاید این فرقه در دسترس نیست و گزارش‌‌هایی که امروزه موجود است، تنها اطلاعاتی اندک اما مستندی به ما می‌دهد که به فاصله حد‌اقل نیم قرن پس از مرگ جهم‌ بن‌ صفوان و به قلم متکلمان مخالف جهمیه همچون ابوالحسن اشعری، تحلیل و نقل شده است که با تفاوت‌ها و نیز تعارض‌هایی نیز همراه است. این فرقه برای اراده انسان هیچ نقشی قائل نیستند، بلکه معتقدند که جهان فقط یک خالق یا یک فاعل دارد آن هم خداوند است. بنابراین، انسان فاعل واقعی افعال خویش نیست، بلکه استناد فاعلیت به وی، استنادی مجازی است. این عقیده نشان می‌دهد که جهمیه در مقایسه با سایر فرقه‌هایی که مشی جبرگرایی دارند، روش سخت‌گیرانه‌تری را اتخاذ کرده اند.

جهم بن صفوان

جهم‌بن صفوان در سال 128 هجری قمری در بلخ به دنیا آمد. البته اطلاعات دقیقی از جزییات مربوط به خانواده‌اش در دست نیست. کنیه وی ابومُحرِز، از موالی‌ بنی‌‌رایب‌ از قبیله‌ اَزْد است و چون مدتی را در سمرقند و نیز ترمذ سکونت کرد، به نام جهم‌ بن‌ صفوان ترمذی یا سمرقندی نیز معروف شد.

متأثر از اندیشه‌های جعد بن درهم

جهم‌ بن‌ صفوان در کوفه با شخصی به نام جعد بن‌ درهم آشنا شد. این آشنایی موجب شد تا عقاید جعد بن‌ درهم بدون واسطه بر وی اثر بگذارد. جهم در مباحثی چون تنزیه و خلق قرآن، پیرو جعد بن‌ درهم بوده است، اما در زمینه قَدَر از او پیروی نکرده و از مُجَبِّره‌ (گروهی‌ که‌ به‌ جبر انسان‌ معتقد بودند) شمرده می‌شد.

آشنایی با برخی از عقاید جهمیه

عقاید فرقه جهمیه را در چند بخش می‌توان خلاصه کرد.

جبرگرایی مطلق

در تفکر این فرقه جز خداوند هیچ خالق یا فاعل دیگری شناخته نمی‌شود. بنابراین، انتساب افعال به انسان از روی مجاز و مسامحه است. مثلا می‌گوییم که آفتاب طلوع یا غروب کرد در حالی‌که خورشید هیچ نقشی در طلوع و غروبش ندارد. و یا گردش سنگ آسیا را به خودش نسبت می‌دهند و حال آنکه سنگ آسیا نقشی در گردش خود ندارد. بنابراین، نه خورشید و نه سنگ آسیا هیچ‌کدام در فاعلیت خود نقشی ندارند، ولی به طور مسامحه و مجاز حرکات‌شان به خودشان نسبت داده می‌شود.

ایمان و معرفت

ایمان یعنی معرفت به خداوند و کفر یعنی جهل به خدا. کسی که در دلش خداوند را اقرار کند و او را بشناسد، هر چند با زبان انکار کند، کافر نیست. در نتیجه مسئله‌ای به نام اقرار و عمل؛ خارج از اصل ایمان است و به ایمان ربطی ندارد. در تایید این ادعا به روایت «انّ اوّل الدّین معرفته» استدلال شده است و این منشا عقیده به ارجاء است.

نفی صفات مخلوق از خالق

در نگاه جهمیه، صفات مخصوص بندگان را همچون عالم، حی، مرید، شی و... نمی‌توان درباره خداوند به کار برد، اما صفاتی چون خالق، قادر و... فقط اختصاص به خداوند دارد، چون فقط خداوند دارای قدرت است و می‌تواند خلق کند. پس اگر صفات مخصوص بندگان را به خداوند نسبت دهیم، گرفتار تشبیه خالق و مخلوق نسبت به هم می‌شویم.

حادث بودن علم خدا

مطابق با باور جهمیه، علم خداوند به اشیاء، حادث است (به این معنا که خداوند از قبل عالم به احوال موجودات نبوده است) در این صورت، یا علم خداوند پس از حدوث اشیاء همچنان باقی می‌ماند یا دچار تغییر می‌شود. اگر صورت اول را بپذیریم، در حق خداوند قائل به جهل شده‌ایم چون متعلق علم پیشین این است که اشیاء به وجود خواهند آمد و متعلق علم پسین این است که اشیاء به وجود آمده‌اند، بنابراین، اگر با وجود تفاوت در متعلق علم، در خود علم تفاوتی به وجود نیاید، علم با معلوم مطابقت نخواهد کرد و این مستلزم جهل خواهد شد. اما در صورت دوم که علم خداوند به اشیاء از نوع حادث باشد، پس چون لازمه حدوث تغییر است، با این حساب مشکلی در فهم علم خداوند که حادث است، ایجاد نخواهد شد.

دیده نشدن خداوند

جهمیه نیز همچون امامیه معتقدند که خداوند حتی در قیامت هم دیده نمی‌شود.

حادث بودن قرآن

آنها می‌گویند که کلام خداوند از جنس حادث است و چون قرآن نیز کلام الهی است، پس قدیم نیست.امامیه نیز در این جهت که قرآن حادث است، با جهمیه، عقیده‌ای مشترک دارند.

جستارهای وابسته

• قرآن
• امامیه
• ایمان
• کفر
• انسان
• کوفه
• قیامت
• بلخ
• جعدیه

منابع

• ابن ‌کثیر، البدایة و النهایة، بیروت، انتشارات علی شیری، سال ۱۴۰۸ ق، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 24 اسفندماه 1404 ش.
• ابن حجر عسقلانی، لسان‌ المیزان، حیدر آباد دکن، سال ۱۳۲۹ـ۱۳۳۱، چاپ‌ افست‌ بیروت‌، سال ۱۳۹۰ ق، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 24 اسفندماه 1404 ش.
• محمد بن‌ اسماعیل‌ بخاری‌، خلق‌ افعال‌ العباد، بیروت، انتشارات عبدالرحمان‌ عمیره‌، سال 1411 ق،تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 24 اسفندماه 1404 ش.
• ابن‌ تیمیه‌، بیان‌ تلبیس‌ الجهمیة فی‌ تأسیس‌ بدعهم‌ الکلامیة، انتشارات عبدالرحمان عمیره،(موسسه قرطبه)، سال 1392 ق، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 24 اسفندماه 1404 ش.
• عبدالکریم سمعانی، الانساب،تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب:24 اسفندماه 1404 ش.
• عبدالقاهر بن‌ طاهر بغدادی، الفرق بین الفرق، بیروت، انتشارات دارالمعرفة، سال ۱۴۱۷ ق، چ دوم،تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 24 اسفندماه1404 ش.
• جعفر سبحانی، بحوث فی الملل و النحل، قم، انتشارات جامعه مدرسین، سال ۱۴۱۴ ق، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 24 اسفندماه 1404 ش.
• عبدالکریم شهرستانی، الملل و النحل، بیروت، انتشارات دارالمعرفة، سال 1410 ق، چ اول، تاریخ درج مطلب: بی‌تا، تاریخ مشاهدۀ مطلب: 24 اسفندماه 1404 ش.