طریقت عزمیه
| طریقتهای صوفیه در مصر | |
|---|---|
 | |
| نام | طریقت عزمیه |
| موسس | سید محمد ماضی ابوالعزائم |
طریقت عزمیه یکی از شاخههای نوبنیاد «طریقت شاذلیه» در مصر است که در اوایل قرن بیستم میلادی، با نام «جماعة آل العزائم» تأسیس شد. سید محمد ماضی ابوالعزائم مؤسس این طریقت است. این طریقه از مهمترین طرق صوفیه مصر به حساب میآید و در شهرهای مختلف این کشور نماینده و مرید دارد.
بنیانگذار
سید محمد ماضی ابوالعزائم، در شب دوشنبه 27 رجب سال 1286 ق برابر با 1869 م، در شهر رشید متولد شد. نسب او از طرف پدر و مادر به حضرت زهرا (سلامالله علیها) میرسد. دانشگاه گُردُن (دانشگاه خرطوم فعلی) در سال 1905 م، از ایشان برای تدریس در رشتۀ ادبیات دعوت کرد. وی در سن 68 سالگی درگذشت. تفصیل زندگینامۀ او را میتوان در کتاب خاتم الوارث المحمدیین، نوشتۀ سید علاءالدین ملاحظه کرد.
مشایخ عزمیه
از ابتدای شکلگیری این طریقت، چهار نفر شیخ این طریقه بودهاند که به ترتیب عبارتند از: سید محمد ماضی ابوالعزائم (مؤسس)، سید احمد ماضی، سید عزالدین ماضی و سید علاءالین ماضی.
دورهها
سلسۀ عزمیه سه دوره پیش از پیدایش، پیدایش و دورۀ نشر و گسترش گذرانده است.
دورۀ پیش از پیدایش
این دوره مربوط به زمان ورود تصوف به مصر در قرن سوم هجری تا زمان پیدایش «طریقت عزمیه» است.
دورۀ پیدایش
این دوره با مبارزات مسلمانان با استعمار همراه است. پیدایش اولیۀ ریشههای سلفیگری در مصر، الغای خلافت، انقلاب سال 1919 میلادی در مصر، زمینهسازی برای ایجاد کشور اسرائیل و از همگسستگی در میان جهان اسلام میباشد. در این زمان، «طریقت عزمیه» تاسیس شد.
دورۀ نشر و گسترش
در دورۀ سوم، مشایخ پس از مؤسس؛ آثار عزمیه را تدوین و آنها را بین علاقهمندان و مریدان خود منتشر کردند. آنان سعی کردند از محبوبیت سید محمد ماضی ابوالعزائم، کمال بهره را ببرند و «طریقت عزمیه» را در میان مصریان و مردم سودان ترویج دهند.
تصوف و عرفان در عزمیه
عرفان عملی
مقامات دین
- اسلام؛ مُسلم کسی است که به یگانگی خدا ایمان داشته تسلیم او باشد. مُسلم باید به کتب الهی، پیامبران، ملائکه، معاد و قضا و قدر ایمان داشته باشد.
- ایمان؛ ایمان بر دو قسم ظاهری و باطنی است و مومن کسی است که خداوند او را با خصال ایمانی آراسته است.
- احسان؛ محسن کسی است که عمل قلبی و بدنیِ حال و قولش، در احسن وجه قرار دارد.
- ایقان؛ موقن کسی است که اسرار غیوب حکم و آیات الهی بر او منکشف شده باشد.
مقامات سلوک
- مقام توبه؛
- مقام صبر؛
- مقام شکر؛
- مقام رجا؛
- مقام خوف؛
- مقام زهد؛
- مقام توکل؛
- مقام رضا؛
- مقام محبت.
عرفان نظری
در عرفان نظری، انسان جایگاه ویژهای دارد و رتبۀ او به لحاظ وجودی، از همۀ موجودات بالاتر است تا جاییکه عارفان، مقصود اصلی از ایجاد عالَم را عالَم انسانی و نشئه وی میدانند. بحث خلافت الهی در قرآن و حمل امانت (امامت) توسط انسان، به این مرتبه اختصاص دارد.
آداب طریقت
آداب مرید
سید محمد ماضی، اهل تصوف را دارای سه طبقه مریدِ طالب، متوسطِ سالک و واصل میداند.
ذکر
«ذکر» نزد صوفیه از مهمترین عبادات است. یکی از آداب صوفیانه که به خصوص در میان اهلسنت مرسوم است، مراسم «حضرة» یا همان ذکر دستهجمعی میباشد.
سماع
استماع اشعار حکیمانه پس از مجلس ذکر که با صوت خوشی خوانده شود، به یک رسم تبدیل شده و مؤسس عزمیه آن را «سماع» صحیح مینامد.
موالید
برگزاری احتفال (جشن) در مناسبتهایی که برای آنها اهمیت دارد، مثل جشن میلاد رسول اکرم (صلّیالله علیه وآله) که طرق صوفیه از 25 صفر تا 12 ربیع الاول حضور چشمگیری در این جشن دارند.
لیالی اهلبیت
یکی از آداب طریقت عزمیه، برگزاری منظم جلسات یاد اهلبیت (علیهمالسّلام) با عنوان لیالی اهلبیت است. این جلسات به صورت ماهیانه و در شام جمعهها برگزار میشود و مداحان در آن محفل، به مدح و ثنا و توسل و درخواست شفاعت از اهلبیت میپردازند. عقیده به توسل و شفاعت از زمان مؤسس این طریقت در میان آنها رواج داشته است.
آثار طریقت
مؤسس این طریقت در حوزههای مختلف علوم دینی مطالعات بسیاری داشته و آثار بسیاری در موضوعات متعددی نگاشته است. برخی از این کتابها بهصورت کتابچه و جزوه هستند که برای مریدان نگاشته شده است، از جمله:
- الطریق الی الله؛
- جوامع الکلم؛
- مذکرة المرشدین و المسترشدین؛
- معارج المقربین؛
- شراب الارواح من فضل الفتاح و ... .
با وجود اینکه سایر مشایخ همانند سید محمد ماضی ابوالعزائم از مطالعات غنی برخوردار نبودند؛ اما کتابهای مهمی نوشتهاند که در این میان میتوان به دو اثر از سید عزالدین ابوالعزائم با نامهای: «ایها القرنیون هلا فقهتم» و «اسلام الصوفیة هو الحل لا اسلام الخوارج» اشاره کرد.
رویکرد تقریبی در عزمیه
مؤسس طریقه، جهان اسلام را یک «کلِ» به همپیوسته میدید. او اسلام را به یک پیکر تشبیه میکرد که مسلمانان اعضای آن هستند و نبود هر یک، باعث از بین رفتن پیکر خواهد شد. او به دنبال ترسیم یک مدینه فاضله و در عینحال دستیافتنی برای اتحاد و عزت جهان اسلام است. در شهر آرمانی او، اسلام تنها هویت مطرح است و هیچیک از هویتهای مذهبی و قومی دیگر، رنگی ندارند. وی اسلام را یک ملت با هویت یکسان میپنداشت که دچار مرضِ تفرقه شده است و برای احیای این ملت، راه حلهایی داشت. ثمرۀ علمی اندیشۀ مؤسس این طریقه در بروز دیدگاههای تقریبی در میان پیروان در زمان حاضر و در نتیجه مواضع این طریقت در باره تشیع ارائه شده که عبارت است از:
الف. هویت جامعۀ اسلامی
شمارش عناصر هویتساز جامعۀ اسلامی نیازمند پژوهشهای میدانی و گسترده است. در این مجال، عناصری را که در اندیشۀ ابوالعزائم مورد کاوش قرار گرفته برمیشماریم:
- حقوق و قانون مشترک؛
- وطن؛
- نسب و حسب؛
- حاکمیت سیاسی؛
- زبان؛
- اقتصاد؛
- فرهنگ و عواطف مشترک.
ب. جایگاه اهلبیت
در این طریقه اهلبیت (علیهمالسّلام) دارای جایگاه ممتاز هستند. بزرگان این طریقت در کتب، مراسم، اذکار و عقایدشان، اهتمام ویژهای به اهلبیت دارند. در بعضی از آثار این طریقه از قرآن بهعنوان «کتاب الله الصامت» و از اهلبیت (علیهمالسّلام) بهعنوان «کتاب الله الناطق» یاد شده است[۱]. در طریقت عزمیه، از امیرالمؤمنین علی (علیهالسّلام)، سیدالوصیین و وارث علم نبی و از امام حسن (علیهالسّلام) و امام حسین (علیهالسّلام) سیدا شباب اهل الجنه و از حضرت زهرا (سلامالله علیها) سیدة نساء العالمین یاد میکنند.
شرافت اهلبیت
عزمیه بر این باورند که خداوند اهلبیت (علیهمالسّلام) را به واسطۀ آیۀ تطهیر: 
إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا [احزاب–33] 
شرافت داده و از حقوق اهلبیت (علیهمالسّلام) برمومنان این است که بر اساس آیۀ مودت: قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَىٰ [شوری–23] محبت و مودت راجع به آنها داشت.
| نعم انتم حصن الأمان وملجأ | لکل فتی وافاکمُ بمعونة |
معنای شعر: آری شما دژ امن و پناهگاه کسی هستید که به یاری شما میآید. محبت اهلبیت (علیهمالسّلام) و دوری از دشمنانشان بر مسلمانان واجب و دشمنی اهلبیت نشانه دوستی شیطان است و محبتشان نشانۀ موالات رحمان.
| اهلبیت النبی انتم شموس | اشرقت دائما بغیر غروب |
معنای شعر: ای خاندان پیامبر، شما خورشیدهایی هستید که هیچگاه از تابیدن باز نمیایستند.
ج. تعامل تقریبی با تشیع
روحیۀ حاکم بر طریقۀ عزمیه، تلاش برای تقریب مذاهب و اتحاد جهان اسلام است. طریقه عزمیه با تشیع در بیشتر مسائل اعتقادی، اتفاقنظر دارد[۲].
عزمیه و سلفیت
صوفیان همواره توسط سلفیها به بدعت در دین و خرافه متهم میشوند. در مقابل، تصوف از خود دفاع و عقاید سلفیها را برداشتی سطحی و به دور از روح حقیقی دین میداند. بر اساس تحلیلهای پذیرفته شده در طریقت عزمیه، سلفیت در مصر یک جریان مصری نیست؛ بلکه در پی دسیسۀ انگلیس از جانب عربستان سعودی وارد مصر شده و دلیل این امر نیاز حکومت آلسعود به افزایش عمق نفوذ استراتژیک در مصر است. پیدایش جنبش سلفی در مصر به اوایل دهۀ دوم قرن بیستم برمیگردد. گرچه سالها پیش، جنبش اصلاح دینی توسط جمالالدین اسدآبادی شکل گرفته بود؛ اما جنبش سلفی خود را وامدار این جریان نمیدانست و از آن فاصله میگرفت[۳].
جستارهای وابسته
پانویس
منابع
- حمید ساجدیان، جریانهای معاصر تصوف در مصر (طریقت عزمیه)، مکث اندیشه، چ اول، سال 1399 ش.
| شخصیتها |
|  |
|---|---|---|
| اماکن و شهرها | ||
| احزاب و جنبشها | ||
| وابسته |
| |
 | ||